معموره و آبادان نيستند ؛ چنانچه ارض جنّتِ اعمال قاع « 1 » است ؛ چون اراضى نفس در اوّل امر . و آبادان و عمران آنها تابع عمران و آبادانى نفس است . چنانچه اگر مقام غيب نفس تعمير به معارف الهيه و جذبات غيبيهء ذاتيه نشود ، بهشت ذات و جنّت لقاء از براى انسان حاصل نشود . و اگر تهذيب باطن و تحليهء سرّ نگردد و عزم و اراده قوى نشود و قلب مجلاى اسماء و صفات نگردد ، بهشت اسماء و صفات ، كه جنّت متوسطه است ، براى انسان نباشد . و اگر قيام به عبوديت نكند و اعمال و افعال و حركات و سكنات او مطابق دستورات شرايع نباشد ، بهشت اعمال ، كه فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ « 2 » مىباشد ، از براى او نيست . بنابر اين مقدمه ، كه مطابق با برهان حكمى و ذوق اهل معارف و اخبار انبيا و اوليا - عليهم السلام - و مستفاد از كتاب كريم الهى است ، علوم به هر درجه كه هستند ، چه علم المعارف باشد يا غير آن طريق وصول به جنت مناسب با آن است ؛ و سالك طريق هر علمى سالك طريقى از طرق بهشت است . و ما پيش از اين ذكر كرديم « 3 » كه علم مطلقاً طريقِ به عمل است حتى علم المعارف ؛ منتها آن‌كه علم المعارف اعمالى است قلبى و جذباتى است باطنى كه نتيجهء آن اعمال و جذبات ، و صور باطنهء آنها صورت جنّت ذات و بهشت لقاست . پس ، سلوكِ طريقِ علمْ سلوك طريقِ طريق جنّت است ، و طريقِ طريق نيز طريق است . نكتهء مهمه نقد كلام صدر المتألّهين ] و نكتهء اين‌كه فرموده است : « سئلك الله به إلى الجنة » و سلوك علمى را به عبد نسبت داده و سلوك الى الجنة را به ذات مقدس حق نسبت داده است ، براى آن است كه در مقام

--> ( 1 ) - اشاره است به حديث نبوى . ( ر . ك : تفسير كنز الدقائقى ، ج 1 ، ص 192 ) ( 2 ) . « در آن بهشت آنچه خواستهء نفوس و مايهء لذت چشم‌هاست وجود دارد » . ( زخرف ( 43 ) : 71 ) ( 3 ) - ر . ك : صفحه 103 - 104 و 434 ؛ نيز ر . ك : شرح حديث جنود عقل و جهل ، ص 9 ؛ آداب الصلاة ، امام‌خمينى قدس سره ، ص 114 - 115 و 211 .